Gezonde dagbesteding in coronatijden: eindresultaat

Een ZonMw COVID-19 project uit het onderzoeksprogramma ‘Wetenschap voor de praktijk” uitgevoerd door onderzoekers van de Academische werkplaats verstandelijke beperking en geestelijk gezondheid met activiteitenbegeleiders en managers van de partners zorgaanbieders de Trans en Vanboeijen

Inleiding

Na het uitbreken van de COVID-19 pandemie, ook wel corona-pandemie genoemd, werden in Nederland vanaf medio maart 2020 vergaande coronamaatregelen ingesteld. Hierdoor werden dagbestedingslocaties voor mensen met een verstandelijke beperking gesloten en was bezoek aan of van familie voor deze doelgroep tijdelijk niet mogelijk. Dit zorgde voor grote veranderingen in de vaste dag- en weekstructuur van een groot deel van de mensen met een verstandelijk beperking in Nederland, wat bij hen risico gaf op stress en psychische- en gedragsontregeling. Gelukkig slaagden veel zorgaanbieders en creatieve begeleiders erin binnen de coronamaatregelen een programma voor dagbesteding vanuit de eigen woning aan te bieden. Dit vroeg echter veel creativiteit en flexibiliteit van de begeleiders. Om ze hierin enige handvaten te reiken is dit project opgezet met als doel om een dagbestedingsaanbod te ontwikkelen dat toepasbaar is binnen verschillende niveaus van corona-maatregelen.

Daarnaast had het doorbreken van de structuur voor dagbesteding als neveneffect dat veel aanbieders van dagbesteding met een kritische blik naar hun eigen aanbod moesten kijken. Voor dit project betekende dit dat de werkgroepleden van de deelnemende zorgaanbieders samen met de onderzoekers opnieuw naar de visie op en doel van dagbesteding voor mensen met een verstandelijke beperking konden kijken. Hierdoor waren wijzigingen en andere accenten in het aanbod mogelijk, passend bij een andere visie, die tijdens, maar ook  na de coronapandemie toegepast kunnen worden.

Visie op dagbesteding

Uitgangspunt voor de leden van de projectwerkgroep is dat dagbesteding voor mensen met een verstandelijke beperking zinvol moet zijn en bij moet dragen aan het welzijn, de gezondheid en kwaliteit van leven van de deelnemers. Het dagbestedingsaanbod wordt daarmee bepaald door een aantal domeinen van kwaliteiten van leven, zoals emotioneel en lichamelijk welbevinden, persoonlijke ontwikkeling, sociale integratie en zelfbeschikking. Dagbesteding is pas zinvol als er ook een doel gesteld wordt en getoetst wordt of dit doel bereikt is, ook wanneer aanpassingen nodig zijn door (veranderingen in) coronamaatregelen.

Werkwijze project

Dagbestedingsaanbod. Bij het ontwikkelen en vaststellen van het dagbestedingsaanbod waren twee principes leidend: 1) het flexibel toepasbaar zijn binnen de geldende en veranderende coronamaatregelen; 2) het zinvol en toetsbaar zijn. Wat betreft de coronamaatregelen gingen we uit van verschillende scenario’s (quarantaine, lockdown, beperkingen) en keken daarbij naar de mogelijkheden voor toepassing individueel of in groepen/groepsgrootte en binnen/buiten. Voor een zinvolle en toetsbare dagbesteding hebben we gekeken naar de doelgroep (niveau verstandelijke beperking, andere beperkingen) en naar activiteiten op het gebied van arbeid, educatie, cultuur, hobby, beleving, sport & spel. Participatie in de samenleving was een onderliggend thema bij elke soort activiteiten. Voor dit laatste hebben we contact gezocht met gemeenten en is er aangesloten bij bestaande samenwerkingen voor mensen met een licht verstandelijke beperking.

Doel en toetsing effect

Bij het stellen van doelen en toetsbaar maken van een dagbestedingsactiviteit hebben we gebruik gemaakt van de methode van Veerman, Van Yperen & Bijl (Zicht op effectiviteit, Handboek voor resultaatgerichte interventies in de jeugdsector; 2017 Lemniscaat webwinkel). Door de vijf verschillende treden van een zogenaamde effect- of effectiviteitsladder te doorlopen om effectiviteit van een interventie te toetsen kan uiteindelijk een hoog niveau van bewijs worden gekregen. Voor de dagbestedingsactiviteiten konden wij in dit project de eerste stap van de ladder zetten: het expliciteren en methodisch omschrijven van de interventie (=dagbestedingsactiviteit). Voor de tweede stap, het formuleren van een theorie, is een aanzet gedaan in de vorm van kennisoverdracht en discussie in de werkgroep bijeenkomsten. Ook voor de derde stap, het verzamelen van gegevens die een eerste meting van het effect van de interventie mogelijk maken, is een aanzet gegeven.

Resultaat van het project: een catalogus

We hebben samen met de activiteitenbegeleiders van de twee deelnemende zorgaanbieders zevenvijftig dagbestedingsactiviteiten methodisch omschreven, waarbij de voorwaarde dat de activiteit bijdragend is aan kwaliteit van leven het leidende principe was. De activiteiten worden aangeboden in de vorm van een catalogus, verdeeld in vijf categorieën, passend bij de eerdergenoemde domeinen van kwaliteit van leven. Deze vijf categorieën zijn Sport & beweging, Beleving, Cultuur & hobby, Arbeidsmatige activiteiten en Educatie. Per activiteit staat aangegeven voor welk niveau van verstandelijke beperking deze geschikt is, of deze individueel, in groepsverband of beide gedaan kan worden, en of de activiteit binnen of buiten gedaan kan worden met het oog op eventuele coronamaatregelen. Hierbij is een Excelbestand aangemaakt dat als selectiehulp gebruikt kan worden bij het zoeken naar een activiteit binnen een bepaalde categorie, voor een bepaald niveau van verstandelijke beperking, en voor de locatie binnen of buiten. De catalogus is bestemd voor begeleiders en degene die daarvoor in opleiding zijn, maar ook voor ouders en andere verzorgers die thuis dagbesteding aan hun verwant of kind moeten bieden, zeker nu dit tijdens de pandemie geregeld nodig is. De catalogus is geplaatst op de website van onze academische werkplaats Verstandelijke beperking en geestelijke gezondheid en op het Kennisplein gehandicaptensector bij Vilans  onder de vraag: ‘Wat zijn mogelijkheden om samen met de praktijk onderzoek te doen om dagbesteding zo goed mogelijk, maar wel coronaproof door te laten gaan’.

Toetsing effect

Ons oorspronkelijke doel was om het effect van de veranderingen in het dagbestedingsaanbod op de (geestelijke) gezondheid van de deelnemers te meten met vragenlijsten afgenomen bij verwanten en begeleiders. Hiervoor hebben we gebruikt gemaakt van een Kwaliteit van leven vragenlijst, die specifiek ontwikkeld is om ingevuld te worden door verwanten van een persoon met een verstandelijke beperking (‘Caregiver’s Concern-Quality of life scale (CC-QOLS)’). Daarnaast hebben we zelf een vragenlijst ontwikkeld naar de tevredenheid van de verwanten en de begeleiders over het dagbestedingsaanbod. Klik hier voor de resultaten van de vragenlijst. Helaas viel het responspercentage op de vragenlijsten tegen (13 van de 47 uitgezette lijsten onder verwanten en 4 van 61 uitgezette lijsten onder begeleiders) en is het daarom niet mogelijk om een wetenschappelijk verantwoorde uitspraak te kunnen doen over het effect van de veranderingen in het dagbestedingsaanbod. Alle verwanten gaven wel aan zich zorgen te maken over de geestelijke gezondheid van hun verwant en hoopten dat het sluiten van dagbesteding niet meer nodig zal zijn.

Groeidocument

De catalogus is ontwikkeld als groeidocument. Dit betekent dat begeleiders en andere geïnteresseerden worden uitgenodigd nieuwe activiteiten aan te bieden voor plaatsing in de catalogus. Deze worden dan methodisch omschreven volgens het format en geplaatst binnen een passende categorie. Door jaarlijkse evaluatie onder gebruikers van de catalogus kunnen we waar nodig de activiteiten aanpassen. Door hen ook te bevragen naar hun ideeën over het nut van de activiteit en of het doel van de activiteit bereikt wordt, krijgen we als onderzoekers bij de academische werkplaats een idee of er draagvlak is voor deze manier van aanbieden van dagbestedingsactiviteiten, of de doelgroep bereikt wordt en of de interventie succesvol lijkt. Dit biedt mogelijkheden om vervolgonderzoek op te zetten naar het effect van de verschillende activiteiten op de gezondheid, welzijn en kwaliteit van leven van de deelnemers/cliënten.

Voor suggesties over nieuwe activiteiten en/of toevoegingen aan bestaande activiteiten kunt u een mail sturen naar t.fokkema@umcg.nl.

Conclusies van dit project

1) Dagbesteding lijkt van groot belang voor het geestelijk welzijn van mensen met een verstandelijke beperking te zijn; verwanten gaven aan zich hierover zorgen te maken wanneer dagbesteding weer weg zou vallen

2) Het organiseren van dagbesteding voor mensen met een verstandelijke beperking tijdens de coronapandemie, waarbij de veiligheidsmaatregelen in acht worden genomen, is mogelijk. Dit vraagt wel veel aandacht, inzet en creativiteit van begeleiders en organisatietalent van managers.

3)  Het ordenen van deze activiteiten door deze methodisch te omschrijven en in te delen in categorieën, en vrij toegankelijk aan te bieden in de vorm een catalogus met zoekmogelijkheid geeft verwanten en begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking de mogelijkheid doelgerichte en coronaveilige geschikte activiteiten te zoeken.

4) Door de catalogus een groeidocument te maken en het gebruik hiervan periodiek te evalueren onder begeleiders is een eerste aanzet gegeven om te komen tot het toetsen van het effect van de verschillende soorten activiteiten op welzijn, gezondheid en kwaliteit van leven van de gebruiker van de dagbesteding.

 

Tryntsje Fokkema en Gerda de Kuijper, senior onderzoekers Academische werkplaats verstandelijke beperking en geestelijke gezondheid (AW vbgg).

Pieter Hoekstra, hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie, UMCG, AW vbgg.

Mei 2021